• Weetjes

De Mercator: van Antwerps opleidingsschip tot parel aan de kroon van Oostende!

Weetjes |
  • #mercator

De Mercator ligt al decennia voor het Stadhuis. Iedere Oostendenaar kent het schip en velen onder hen hebben het al eens bezocht. Maar wat weet je eigenlijk over dit zeilschip uit het begin van de 20ste eeuw? Lees hier enkele leuke weetjes over de Mercator.

Om te beginnen, noem de Mercator niet zomaar een zeilschip. De Mercator is in feite een barkentijn. Dat is een zeilschip met drie of meer masten, waarvan de voorste mast dwarsscheeps is getuigd en de overige masten langsscheeps.

De Mercator werd in 1932 gebouwd in opdracht van de Belgische Staat op de Schotse scheepswerf Ramage and Ferguson in Leith nabij Edingburgh. De man die het ontwerp tekende van deze barkentijn is niet de minste, Adrien de Gerlache: poolreiziger en geboren Hasselaar. Hij heeft zijn opleiding gevolgd in de Zeevaartschool van Oostende en werd later Directeur van het Zeewezen.

De Mercator was eens afgewerkt goed voor een lengte van 78,40 meter, 11,09 meter op zijn breedste punt en een diepgang van 4,50 meter. De Mercator heeft trouwens ook een hulpmotor van 500 PK.

Het blijft in de eerste plaats een opleidingszeilschip en dat zeilen deed het met niet minder dan vijftien zeilen. Alles samen goed voor een totale oppervlakte van om en bij de 1.600 m² aan zeildoek. Met de wind in de zeilen kon de Mercator een snelheid halen van 13 knopen, omgerekend zo’n 24 km/u. Om je een idee te geven, de maximumsnelheid die kustredders tijdens de zomermaanden met hun speedboot mogen varen is 20 knopen, omgerekend een 37 km/u.

De Mercator werd door de Hogere Zeevaartschool van Antwerpen gebruikt als opleidingsschip. Dit voor de opleiding van Kapiteins ter Lange omvaart voor de koopvaardijvloot en niet voor de Marine. De Mercator had toen als thuishaven Antwerpen waar de opleiding aan de Zeevaartschool verliep. Aan boord van de Mercator had je drie ploegen van ongeveer 20 man die de wacht hielden. Waarbij op de brug één officier en drie cadetten stonden. Ondertussen stonden de twee andere ploegen, onder leiding van een officier, in voor de zeilmanoeuvres.

Op 5 september 1932 vertrok de Mercator op zijn eerste reis. In het jargon wordt zo’n reis een kruistocht genoemd. De naam ‘kruistocht’ komt door de letterlijke vertaling van Commandant Van de Sande van het Frans ‘croissière’ naar het Nederlands. Een eerste spectaculaire kruistocht was de zevende. Op 3 oktober 1934 werd ingescheept richting Polynesië. Meer bepaald richting het Paaseiland. Zo kwam de Mercator op 21 mei 1935 niet alleen terug met de leden van een Belgische wetenschappelijke expeditie, maar ook met twee van de beelden waarvoor het eiland beroemd is. Eén beeld ligt nu in Parijs en het andere in het Koninklijk museum voor kunst en geschiedenis, Jubelpark, in Brussel.

Wist je dat de Mercator in 1936 op zijn negende kruistocht het stoffelijk overschot van Pater Damiaan terug naar België bracht? De Mercator voerde niet naar Hawaï, maar naar de havenstad Christobal, Panama. Christobal is gelegen aan het Panamakanaal (kant Atlantische Oceaan). Daar werd op 27 februari 1936 het stoffelijk overschot van Pater Damiaan vanop een Amerikaans Marine schip ‘Republic’ overgebracht naar de Mercator. Wist je dat de onderzoekskamer van de scheepsdokter aan boord van de Mercator, dienst deed als rouwkapel?

Net voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog was de Mercator vertrokken op zijn twintigste kruistocht. Ditmaal richting Belgisch Kongo met als opdrachten het maken van hydrografische kaarten van de Kongolese kust. In 1943 werd de Mercator echter opgeëist door de Britse Marine om als basis voor Britse en Franse duikboten te dienen. Daarbij geraakte de Mercator zwaar beschadigd. Op het einde van de Tweede Wereldoorlog kwam het schip terug naar België, waar het in 1947 in Gent hersteld werd.

Daarna begon de Mercator in 1951 aan haar laatste deel als opleidingsschip. Wist je dat de Mercator maar twee commandanten heeft gekend? In 1955 volgde Roger Ghys, Remi Van de Sande op die gedurende 23 jaar commandant was op de Mercator. Ghys bleef commandant van de Mercator tot het in 1960 uit de vaart werd genomen.

Naast opleidingsschip en expeditievaartuig was de Mercator ook een wedstrijdboot. De Mercator heeft aan drie zeilwedstrijden (Tall Ships’ Race) deelgenomen, namelijk in 1956, 1958 en 1960. Wist je dat de Mercator ooit een zeilwedstrijd van Oslo naar Oostende won (1960) maar door de handicap formule pas als derde gerangschikt werd?

Na de 41ste kruistocht die de bemanning heen en terug naar Lissabon voerde, maar was ook de laatste deelname van de Mercator aan een zeilwedstrijd (Oslo-Oostende), werd de Mercator uit de vaart genomen. De Mercator heeft 41 kruisvaarten gemaakt en 54 landen bezocht. Toen de Mercator in 1960 de Antwerpse haven binnenliep werd hij kort daarna ingericht als museumschip.

Wist je dat toen Oostende in 1964 haar 1000 jarig bestaan viert, de Mercator voor de eerste keer voor langere tijd in de Oostendse jachthaven komt te liggen? In dat jaar doet de Mercator wel nog een paar keer Antwerpen aan. Om vanaf 1965 bijna ononderbroken in Oostende voor anker te liggen.

Wist je dat de Mercator sinds 24 september 1996 erkend is als een door het Vlaams Gewest beschermd monument?

Op het einde van de 20ste eeuw werd de Mercator gerestaureerd. Eind 2015 ondergaat de Mercator opnieuw, ditmaal een heel grondige, restauratie. Vooral het houten dek was lek, maar ook de metalen romp liet insijpelend water toe. Onder grote belangstelling werd de Mercator toen vanop zijn vaste ligplaats doorheen de smalle sluizen en bochten geloodst. Na anderhalf jaar van grondige restauratie kwam de Mercator eind maart 2017 terug naar zijn vertrouwde plek. Wist je dat de trip van de Oostendse achterhaven naar zijn ligplaats maar liefst 31 uur geduurd heeft? Reden: op 28 maart 2017 omstreeks 18.0uur werd de Mercator overgedragen van het Vlaams gewest aan Stad Oostende. Daardoor duurde de trip twee dagen, de tocht van ligplaats Mercator naar scheepswerf duurt normaal gezien 11 uur. En dat de Mercator sinds 28 maart 2017, eigendom is van de Stad Oostende?